Herman Heijermans, toneelschrijver in zijn en onze tijd
Project teksteditie "In de Jonge Jan"

    Home | Opzet van het project | Heijermans Toneelwerken | Bronnen | Blog | Retraite | Over ons en contact

Navigatie

 
De website
Teksten online
Project teksteditie
Toelichting teksteditie
"In de Jonge Jan"
Kritisch commentaar
Reconstructie
De poëtica
Secundair
Achtergronden
© deze website: M.G. Vonder, Amsterdam

 

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Doneren aan het project

Zoek op de site


HH site
Web

Toelichting bij deze teksteditie

Op onderstaande pagina worden het originele typoscript van "In de Jonge Jan" (tp), een zgn. diplomatische transcriptie (dp) van de boekdruk uit 1903 (S.L. van Looy, Amsterdam) en een apparaat van varianten (tv) tussen typoscript en boekdruk naast elkaar gezet, met nummering van de clausen. Daar waar de beeldkwaliteit van het gescande typoscript onvoldoende was, is (ook) de krantenkolom in het Algemeen Handelsblad van juni-juli 1903 afgedrukt. Beide zijn afkomstig uit het Archief Heijermans, theatercollectie Bijzondere Collectie UvA/Tin (inv.nr. 14).
Kennelijk door Heijermans (HH) aangebrachte redactionele wijzigingen (doorgaans tijdens de repetities of na de première) worden in rood aangegeven. Op basis daarvan wordt het kritisch commentaar geschreven, op een afzonderlijke pagina. Op die wijze ontstaat een levendig beeld van wat er zich heeft afgespeeld tussen de eerste fase van het schrijven, thuis aan het bureau, en die waarin de kopij zetklaar op de drukkerij ligt.
Hieraan ligt overigens de hypothese ten grondslag, dat er vóór de boekdruk door anderen dan de auteur veranderingen in de tekst zijn aangebracht. Een dramatische tekst verschilt immers naar aard en functie van een prozatekst of een gedicht: regisseur en acteurs (soms ook een dramaturg of bewerker) werken met de tekst, lezen haar kritisch door, passen ingrepen toe, al dan niet in samenspraak met de schrijver. Wat dat betreft was Heijermans een buitengewoon actief, meewerkend toneelauteur die zich met de repetities bemoeide en tot na de première aan zijn werk bleef schaven. En vaak was dat wel nodig ook: Hunningher, Goedkoop en anderen vermelden steeds weer, hoe het tot enkele weken voor de première kon duren voor hij zijn werk ter repetitie had aangeleverd. Voor de gebruikelijke Kerst-premières op 24 december dienden de spelers zich dan in twee tot drie weken te prepareren. Een stuk als Schakels, dat tot het vaste repertoire is gaan behoren, was bijvoorbeeld veel te lang, zodat het geen haar scheelde of het stuk was als een baksteen "gevallen" (Hunningher 1947, p. 187-188).
Niet alleen dramatische coupures als grote delen van het derde bedrijf (bij Op Hoop van Zegen) kunnen echter veel van de "toegepaste werking" van een dramatekst verhelderen. Een goed voorbeeld is te vinden op de eerste pagina van "In de Jonge Jan". De dodelijk verlegen en angstige Ansing Arend dreigt al aan het begin van zijn ondervraging te bezwijmen en vraagt om een stoel. De officier antwoordt in het typoscript: "Ga maar zitten. Wat mankeer jij daar?" Direct na de première blijkt dat te zijn veranderd in: "Ga zitten. Wàt mankeer jij daar?" De toon van de (duidelijk bevooroordeelde) officier is dirigistisch en commanderend geworden, die van Ansing daartegenover nog meer timide. Zulke schijnbaar futiele ingrepen verraden de invloed van het repetitielokaal.
Hierover nog een enkel woord: slechts zelden wordt van dramatische teksten een kritische uitgave verzorgd, met uitzondering van Goethe, Vondel of Shakespeare die tot het genre van de literaire dramatiek behoren. Deze website beoogt dat voor het toneelwerk van Heijermans uitdrukkelijk wèl te doen. De bezorger, zelf toneelschrijver met enkele landelijk bekende producties op zijn naam, heeft vijftien jaar actieve ervaring in het repetitielokaal en achter de coulissen. De magie van het theater is voor wie met de praktijk bekend is, geen ongrijpbaar iets, maar de vrucht van creatieve arbeid. Van die arbeid nu, kan een kritische uitgave veel - zij het niet alles - laten zien.
Een kanttekening bij de diplomatische weergave: de pagina's zijn dubbel genummerd (resp. de digitale bladzijde en die van de uitgave-1903). Zeer kleine typografische wijzigingen, zoals spaties voor gedachten-streepjes, komma's na claushoofden en evidente typefouten worden niet vermeld.
Een inleiding op het stuk alsmede alle achtergronden is te vinden op de pagina "Al wat gij nù doet, ontsiert zelfs de vuilnisbelt". Een reconstructie. Voor uitvoerings-gegevens zie: Toneellijst

 

Naar de teksteditie van "In de Jonge Jan"
 
Sitemap
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014,
bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
De pagina's zijn handmatig gezet in HTML 4.01 en Verdana.
privacy en disclaimer
Persoonsgegevens, zoals NAW en email-adres worden uitsluitend gebruikt met toestemming en ter informatie. Deze website maakt geen gebruik van cookies.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam