HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Home | De uitgave | Opzet van het project | Toneelwerken | Achtergronden | Secundair | Interactief

Heijermans' toneelteksten online

Zoek op de site

Het pantser
Romantisch soldatenspel in drie bedrijven

Eerste bedrijf | Derde bedrijf

 

TWEEDE BEDRIJF

De huiskamer. Twee ramen links, twee ramen achtergrond. Rechts, twee deuren. Tussen de ramen van de achtergrond een wapenrek, een buste van de Koningin. Namiddag.1)

 

EERSTE TONEEL
Martha, Stam, mevrouw Stam

Martha  Nee, hij doet niet open. Hij antwoordt niet.

Mevrouw Stam  Antwoordt-ie niet?

Stam  Blijf hier!

Mevrouw Stam  Als-ie nou niet antwoordt, Karel.

Stam  Ga of ga niet. Ik zal je niet tegenhouen. Jij en je zoons...

Mevrouw Stam  Als je 't goedvindt, wou ik even kloppen. af

Martha  Paatje. Paatje, ik wou u wat vragen. Paatje, wat is er voorgevallen, vanmorgen?

Stam  Vraag naar de bekende weg.

Martha  De bekende weg? Jullie doen even geheimzinnig, je laat me vragen en praten. Waarom, waarom heeft-ie dienst geweigerd? Het moet toch een reden hebben. O, het is meer dan erg dat ik er buiten gehouden word als een kind.

Stam  Je papa, die hem zelf kamerarrest heeft gegeven, kan je beter inlichten. Ik sta er buiten, God gaf dat ik het nooit beleefd had, dat op Paja Bakoeng de slag raak was geweest.

Martha  Toe, zeg zulke dingen niet.

Stam  Had ik ooit kunnen denken, toen me de eresabel in het carré werd uitgereikt, dat twee jaar later me eene zoon, tien jaar later hij... Als je de Militaire Willemsorde krijgt, zweer je een riddereed, om je leven veil te hebben voor Koningin en Vaderland, maar voor je kinderen kun je niet zweren, die trappen je Willemsorde in de modder, en je eresabel maken ze tot een schande.

Martha  Kom, paatje.

Stam  Heeft-ie nooit met jou over zijn voornemens gesproken?

Martha  Hij had geen voornemens, paatje. Zeg dan eerst wat er gebeurd is.

Stam  Er werd hem bevolen in marstenue op het bureau van de compagniescommandant te komen, het orderboekje tekent-ie voor gezien...

Martha  Ja, ja.

Stam  En vierkant dienst geweigerd, geweigerd als officier an een superieur.

Martha  Hij moet ziek geweest zijn, abnormaal.

Stam  Ja, abnormaal hier! de meid op met brief Kan je niet kloppen? Geef op! meid af Da's van...

Mevrouw Stam op Hij geeft geen antwoord. Heb je een brief?

Stam woest Ja! Daar, daar, daar!

Mevrouw Stam  Een brief van Maurits?

Stam  Ja.

Mevrouw Stam  En, verscheur je die, zonder hem open te maken?

Stam  Bemoei je d'r niet mee!

Mevrouw Stam  En als-ie nou - ik had er toch ook recht op, Karel.

Stam  Bemoei je er niet mee.

Mevrouw Stam  Kwam die uit Algiers?

Stam  Ik weet het niet.

Mevrouw Stam  Heb je het poststempel dan niet... wil de snippers oprapen

Stam  Anna! Anna, versta je niet?

Mevrouw Stam  Misschien staat er wel dat-ie...

Stam  Dooien schrijven niet.

Mevrouw Stam  Mag ik de snippers... Karel, ik ben toch zijn moeder. af

 

TWEEDE TONEEL
Stam, Martha

Martha  Paatje...

Stam  Laat me alleen. Ik vraag je opinie niet.

Martha  Mijn opinie, nee, maar als je nou een brief...

Stam  Hou je mond, hou je mond, en als het je niet bevalt...

Martha  Da's wel hartelijk.

Stam  Martha - ik bedoelde het zo niet.

Martha  Heb ik nou een reden gegeven, paatje, om zo bruusk op te treden?

Stam  Jij ben zelf een arme bliksem, door het geval met de kwajongen, je weet nog niet wat je boven het hoofd hangt. Met hem hebben we het volop ondervonden.

Martha  Met Maurits?

Stam  Dat was tien jaar gelejen een publiek schandaal, nou kan ik het geluk hebben met je aanstaande. Met de krijgsraad valt niet te gekken - weet jij wat an die snippers vast zit?

Martha  Nee, paatje.

Stam  Je vader weet het van a tot z, je vader weet hoe ik ontslag moest nemen, moreel gedwongen, je vader heeft me zien verhuizen naar hier, midden in me loopbaan. Als je een jongen heb, die niet deugen wil, die het met een chanteuse anleit, neem me niet kwalijk als ik er de woorden uitflap, die schulden maakt bij elke winkelier en een rijk huwelijk afslaat, omdat-ie, omdat-ie gewetensbezwaren heeft, godbeter gewetensbezwaren, om een kind dat bij zo'n meid honderd tegen een niet van hem is, en al was het van hem, wat dan nog? de eer van een officier gaat boven een kind-van-ontucht - als je zo'n jongen heb, en je op een goeie dag een telegram krijgt, dat-ie gedeserteerd is, opgejaagd door z'n schuldeisers, gedeserteerd naar het vreemdelingenlegioen in Algiers, gedeserteerd met of zonder z'n meid, als je dan het schandaal, het vonnis an je eigen uniform beleeft, van de ban, driemaal de ban op de grote markt, dan, dan leg je je Willemsorde, derde klasse, in een doos die je niet meer openmaakt en de eerste maanden ben je te schuw, om in het daglicht te lopen.2)

Martha  Huil je, paatje?

Stam  Nee. Ik zou het wel willen. Ik heb maar eens gehuild, toen me oppasser... Dat was in Indië bij de bestorming van Paja Bakoeng op zijn wang wijzend. We zaten met een sectie bergartillerie in het nauw. De sloebers werden als honden neergeschoten, de arme kerel was een klomp bloed zo als ze hem met d'r klewangs hadden toegetakeld toen die naast me bleef. Op een tandoe heb ik z'n lijk terug gebracht - dat was hard, verduiveld hard. Maar we hebben hem gewroken, ze hadden zeventig dooien de sloebers, mannen, vrouwen, kinderen...3)

Martha  Waren er vrouwen en kinderen bij?

Stam  Oorlog is oorlog. Ik had een kogel hier, en een paar klewanghouwen. Toen ik in Holland terugkwam, terug bij me regiment, kreeg ik de eresabel voor het front van de troepen. Zoiets heb je nog nooit bijgewoond, dat pakt je an. Ze vormen carré, de garnizoenscommandant houdt een toespraak, de ban wordt geopend, het koninklijk besluit voorgelezen, het Wilhelmus gespeeld. Weg! Weg! Daar leit de misère, opgeofferd voor een, voor een chanteuse - en na tien jaar een nieuwe catastrofe. M'n zoons gunnen me geen fatsoenlijke naam, de een breekt me carrière, de ander knauwt m'n ouwe dag met zijn schande, zijn ouwe-wijvengewauwel, zijn lafhartigheid.

Martha  Lafhartigheid?

Stam  Ik heb gevochten, m'n leven tienmaal gewaagd, hij is te beroerd, te week om een suikerraffinaderij te beschermen tegen een handvol slampampers. Dat speelt op een bas...

Martha  Een cel, paatje.

Stam  Bas! Cel! Allemaal larie! zacht tromgeroffel Hoor, het pleton van vanmorgen wordt afgelost. De boel is zo rustig geworden als op zondag. En voor zijn hersenschimmen, zijn verwijfdheden draait-ie voor de krijgsraad.

Martha  Papa!

Stam  En als ze het zover niet laten komen, 't is nou geen tijd om minderen te tonen wat een miserabele superieuren er zijn, dan zenden ze hem z'n ontslag thuis. En dan? Heb jij lust te wachten? Zet de bruiloft uit je hoofd, arme bliksem.

Martha  Gut, paatje, ik neem het zo serieus niet op. Mari wind je zo om je pink. Misschien zijn er vanmorgen harde woorden gevallen, ja want toen ik pas kwam, was je al uit je humeur, en als ik goed nadenk, is het niks anders geweest dan een kibbelarij tussen u, pa en hem. Nou en tegen je schoonpa mag je wel een brutaal woordje zeggen. Familie blijft familie.

Stam  En het orderboekje?

Martha  Kaptein Brand is de kwaadste niet, je kan ongesteld worden, plotseling ongesteld. He, u ziet alles met zulke zwartgallige ogen! Vier uur. Ga nou rustig op de soos je bittertje drinken met pa en kaptein Brand. En, je eet vanmiddag zwezerikken, ja daar ben je dol mee, trek maar geen gezichten, zwezerikken met jonge worteltjes en mijn saus, mijn eigen uitgevonden saus, waar ik patent op ga nemen. Zie je wel, als je van zwezerikken enkel hoort praten, lach je al, hahaha!

Stam  Jij ben, jij ben honderdmaal te lief voor die...

Martha  Jawel, wat je zeggen wil, weet ik al. Trek liever je gebrajen-zwezerikken-gezicht, dan zie je er veel knapper uit. beiden af

 



Leidsch Dagblad zaterdag 12 augustus 1899

 

DERDE TONEEL
Mevrouw Stam, de snippers oprapend

Frans op Goeiemiddag, mevrouw.

Mevrouw Stam  Ik dacht dat het...

Frans  Herkent u me niet meer in politiek? Frans Berens.

Mevrouw Stam  Jawel, ik heb ik vanmorgen...

Frans  Kan ik u helpen?

Mevrouw Stam  O nee, ik ruim de kamer wat op. M'n man heeft zo de gewoonte, de gewoonte... as en snippers smijt-ie.

Frans  Hé, heeft-ie een portret verscheurd?

Mevrouw Stam  Een portret?

Frans  Net nog de ogen en het voorhoofd van een meisje, de rest, die moet er natuurlijk ook...

Mevrouw Stam  De rest heb ik al, ik denk dat-ie het niet geweten heeft. Hij verscheurt wel es meer wat, als-die, als-die... Wil u me excuseren? Ik kom zo dadelijk terug.

 

VIERDE TONEEL
Frans, Martha

Fransdie uitgebreid rondsnuffelt Da's wel toevallig.

Martha op U hier?

Frans  Ja, ik draai als een vlinder om de vlam. Jammer voor onze gebakjes vanmorgen, ze waren zo vers, ik had me zo gespitst op een roomhoorn met een kopje koffie.

Martha  Vindt u de situatie zo grappig?

Frans  Nee, allesbehalve. Vanmorgen toen kaptein Stam na de stomme ruzie benee kwam, ben ik zo gauw mogelijk geëclipseerd, 't is nooit prettig gezichten te zien die je behoorlijk wegkijken. Maar een vaart zal het niet lopen. In een kleine garnizoensplaats met je schoonpapa voor ene superieur en een gemoedelijke kaptein Brand, als oudste, voor andere, valt een binnenskamerse insubordinatie wel te sussen. Trouwens sussen is een excellent werkwoord: ik sus, ik suste, ik zal sussen...

Martha  Ja, er mag hier wel gesust worden. Meneer Berens, met m'n schoonpa kan ik er niet over praten, met u wel. Wat is dat toch voor malligheid geweest, met Mari?

Frans  Met uw verlof wou ik er liever geen mening over zeggen.

Martha  Geen mening, dus u kiest zijn partij? Zou u dan zoiets gedaan hebben?

Frans  Een militair apotheker wordt in de regel niet uitverkoren om bij een werkstaking op te treden. Ofschoon een calmans...4)

Martha  Toe, maak u geen gekheid. Als de kwestie niet met goede wil van weerskanten wordt opgelost, dan, dan weet u wat de gevolgen zijn voor mij en voor Mari.

Frans  Mag ik ruiterlijk een tegenvraag doen? Houdt u van hem? Nee, u knikt te gauw ja. Het zou natuurlijk heel mal zijn als u nee knikte, ik bedoel: houdt u zo van hem dat als-ie morgen eervol of niet eervol ontslag kreeg, u toch...

Martha  Twijfelt u een ogenblik? Da's geen mooie veronderstelling, meneer Berens.

Frans  Nee, mooi is ze niet, maar het fatum van de fameuze Grieken is een ander fatum dan dat van vandaag - vandaag weten we dat we als Oedipus onze ogen kunnen uitsteken, als we niet zo'n heel klein inkomentje hebben, en ik vrees dat Mari een stap gaat doen, die ik hem afgeraden heb, pour acquit de conscience, een stap die in verband staat met zijn heus grote afkeer van dat.5)

Martha  Zijn afkeer van wat?

Frans  In vertrouwen gesproken, van de sabel.

Martha  Van de sabel? En zijn en mijn vader...

Frans  Ja, maar soms is de sabel niet hereditair.

Martha  Maar meneer Berens, is er geziener, netter positie dan...

Frans  Permitteer me, juffrouw, ik ben zelf in volle activiteit.

Martha  Nee, zo laat ik u niet los. Of vertrouwt u me niet? Geen woord zal er over m'n lippen komen.

Frans  Heus niet? Op uw woord niet? Nou, dan wil ik wat loslaten, al was het alleen om u een klein begrip te geven van het stormpje dat er bij Mari is losgebroken. Nee, al dat gedoe is niet eervol.

Martha  Niet?

Frans  Heb u er wel eens over gedacht, ik ben de zegsman niet, dat in tijden van vrede de zoon zijn vader, en in tijden van oorlog de vader zijn zoon begraaft àls er begraven wordt? In tijd van oorlog schimpen we, razen we tegen, ah! geweld en onrecht, ah! en in tijd van vrede laten we spoorgerinkel en sabelgekletter als iets noodzakelijks en eervols toe.

Martha  Denkt Mari dat ook?

Frans  Mari denkt meer dan ik in een paar woorden kan zeggen. Hij is zijn uniform gaan haten, heeft vanmorgen geweigerd uit te trekken bij de idee dat-ie mogelijk op werkstakers zou moeten schieten.

Martha  En er is niet geschoten!

Frans  Vroeger wel. Er zijn al heel wat arbeiders op die manier vermoord.

Martha  Vermoord!

Frans  Over de hele wereld, ja.

Martha  Dat zijn dingen - u geeft er zulke bijzondere namen an. U gebruikt zulke grote...

Frans  Woorden.

Martha  Ja, woorden, want op die manier zou ik pa, die vroeger ook eens - foei, meneer Berens, wat vind ik dat akelig en oppervlakkig geredeneerd.

Frans  Dat zeggen er meer met u, juffrouw, zonder na te denken over wat morgen een vreemde sabel kan doen. Maar een oorlog is akeliger en gemeen, een oorlog is mensen overleveren als een dolle bloedhond, een oorlog is het recht van de geraffineerdste moordenaar, en wij, och ik ben onschuldig, dragen met verrukking het symbool, het glimmend symbool.

Martha  Dus u wou ons weerloos maken?

Frans  Weerloos? Denkt u nou werkelijk dat als verstandige mensen een vogelverschrikker in ons hollands tuintje zien, dat ze dan an de haal gaan? Wij doen als een bange struisvogel, en het zou onschadelijk zijn, als het niet zo peperduur was.

Martha  Gelukkig dat niet iedereen zo redeneert. En als dat uw vriendschap voor Mari is geweest, dan spijt het me, dat-ie ooit...

Frans  Pardon, ik heb te weinig originaliteit om iemand op het kwaje pad te leiden. Op mij hoeft u niet boos te zijn. Onze tijd zit vol van die boosaardige gedachtetjes. Ik ben een heel zwak echootje. Heus boos? Ik sus, gij sust, hij sust, wij sussen.

Martha  Ik heb nog nooit een man ontmoet, die met, mag ik het zeggen? met zo'n grappige impertinentie over de dingen praat. En u heeft zelf een rang in het leger - tweede...

Frans  Eerste luitenant om u te dienen. Maar de opvoeding doet een boel. Van een provisor maak je nooit een goed soldaat, vooral niet als-ie organische en anorganische scheikunde een te voortreffelijke studie vindt om haar an bommen en granaten ondergeschikt te maken.

Martha  In uw geval...

Frans  In mijn geval zou u weer provisor worden? Opvatting. Ik behoor niet tot de onstuimigen als Mari. En de paar jaar die ik nog te leven heb, breng ik liever bij mijn boeken door. Als militair apotheker heb ik veel vrije tijd.

Martha  Is dat ernst, de paar jaar?

Frans  Och, een kwaaltje, waartegen anno nu geen remedie is, een bedaard kwaaltje, je kan er mee werken. Over twee, drie jaar is al wat hier zit en redeneert, heen, weg. In het grote laboratorium wordt een apotheker meer of minder niet gemist. Willen we nu weer over dàt praten?

Martha  Nee, liever over uzelf.

Frans  Vindt u een gemeenteraadslid in gala met zo'n ding geen heerlijk verschijnsel? En een dominee die lid van de Kamer is geworden en beëdigd wordt met zo'n ding, en een prinsje van tien jaar met zo'n ding, hahaha!, zo'n dwergprinsje! en de gardes van de paus met die dingen. Als dat allemaal god welgevallig is, mot het hierboven na zoveel eeuwen een militair tuighuis, een grotesk arsenaal zijn geworden.

Martha  Meneer Berens, wat een spot.

Frans  Spot! Als je lampje te walmen staat, spot je niet. In de hele wereldhistorie lees je van vlaggen met bloed - excuseer het pleonasme, een vlag is bloed -, lees je van helden met goudgalons, lees je van lappen die vaandels heten, van grote generaals en admiraals die in kerken een tombe krijgen. En de propere mensheid duldt alles, alles. De mensheid laat met zich experimenteren, bouwt forten, giet kanonnen, en, en, in d'r Bijbel, in d'r christelijke geboden is de mop verzeild geraakt, de fatale mop, de fliegende-blätter-mop: Gij zult, gij zult niet doden.6)

 

VIJFDE TONEEL
De vorigen, mevrouw Stam

Mevrouw Stam  Is mijn man uitgegaan?

Martha  Ja, maatje. Eerst wou hij niet. Zoekt u wat?

Frans  Er lei nog een fragment.

Mevrouw Stam  Dank u.

Frans  Met een naam erop, een handtekening zou ik haast menen.

Mevrouw Stam  O? O! Ik zocht de schaar. Heb je nergens de schaar? Ik dacht toch... af

 

ZESDE TONEEL
Mari, Martha, Frans

Frans  En mag ik nu even?

Mari  Ben jij daar Martha, en jij?

Martha  Wat zie je bleek, scheelt er iets aan?

Mari  Heb je wat te drinken? Ik geloof dat ik koorts heb, of, of, een gevoel of alles met me ronddraait.

Martha  Een glas wijn met water?

Mari  Goed. Goed. Ik ben op me stoel in slaap gevallen, als een os. Als jullie de deur gebombardeerd hadden...

Martha  O! Heeft u geslapen? Wonder dat ik geen antwoord kreeg, daar maakte mama zich bezorgd over, hahaha!

Mari  Laat het water maar. Hè!

Martha  En wil je ontbijten?

Mari  Nee, ik zou niet kunnen.

Martha  Mari-tje, je maakt je helemaal ziek.

Mari  Ik geloof dat ik het ben - nee, niet erg, wat overwerkt, vooral overrookt, sigaar na sigaar rook je ongemerkt. Frans, wil jij even boven op me wachten, ik wou een ogenblik...

Frans  Met het grootste genoegen. Zeg, je heb toch wel arrest met acces7), anders, hahaha!

 

ZEVENDE TONEEL
Mari, Martha

Mari  Martha...

Martha  Nee, eerst eten.

Mari  Heus niet, vanmiddag zal ik het proberen.8)

Martha  En wat heb je met je kuif uitgevoerd, joh. Ga es gauw zitten.

Mari  Laten we serieus met elkaar praten.

Martha  Jawel, jawel, eerst zitten.

Mari  Martha, je hebt natuurlijk gehoord...

Martha  Zo, je kammetje. Gewoon ridicuul, zoals je haar naar een kant waait. Als je niet stil zit, kam ik het een uur lang. Zo lijkt het weer op iets.

Mari  Ik heb hoofdpijn, Martha.

Martha  Daar heb ik een prachtig middeltje tegen. Helpt het?

Mari  Ik hou zo razend van je Martha.

Martha  Wacht nog effen, eerst je snor. Die ene punt wijst altijd naar het zuiden.

Mari  Als ik jou in mijn armen hou, als jij bij me ben, kan me niks gebeuren. Heb je gehoord van vanmorgen?

Martha  Ach toe, praat er niet verder over, vent-lief. Jullie hebben je kwaad gemaakt om niks.

Mari  Om niks? Je weet toch dat ik...

Martha  Jawel, jawel! Heethoofd! Jij en je pa harrewarren de hele dag. Je heb volkomen gelijk gehad.

Mari  Meen je dat?

Martha  Volkomen, volkomen. 't Is onzin dat een soldaat voor politieagent moet spelen. En schieten op mensen van je eigen plaats, nee, groot gelijk!

Mari  En heb je dat net zo an jouw papa gezegd?

Martha  Nee, dat zal ik hem zeggen en hoe! Nog een glaasje? Wacht eerst ik, nou jij. Proost!

Mari  Je ben een schat. Proost!

Martha  Proost, lieve, lieve jongen.

Mari  Proost, engel.

Martha  En als straks de grote heren van de societeit komen, misschien dat kaptein Brand ook meekomt, dan doe je maar als een boetvaardige Hendrik, voor Magdalena heb jij geen gezicht, hahaha! - en je zegt dat je ziek was.

Mari  Ziek?

Martha  Ziek van het roken, of van, of van... O, Mari-tje je wordt grijs, stil es, een witte haar in je kuif.

Mari  Au!

Martha  Nou? Wat wor je oud vent, stil es... Een hele bos! Een hele bos! Wel twintig bij mekaar. Ik trouw een ouwe man, hahaha!

Mari  Ja, je trouwt een ouwe man.

Martha  Een boterhammetje?

Mari  Nee, enkel in je ogen kijken.

Martha  Het is eigenlijk wel leuk, zo'n dagje kamerarrest, erg leuk, vin je niet... maar niet driftig zijn, als pa hier komt, hoor je, hoor je, grijs mannetje?

Mari  Driftig nee, maar ik wou voet bij stuk houen.

Martha  Voet bij stuk! Voet bij stuk! Malle jongen, leer toch wat verstand van je vriend Frans, die vindt de dienst ook niet plezierig, maar die doet geen domme dingen. Mari-tje, wat scheelt Frans?

Mari  Frans? Dat weet ik niet.

Martha  En hij zei... Zul je lief wezen, en excuses vragen?

Mari  Excuses!

Martha  Voor de vorm, natuurlijk. Er is niks gebeurd. Er is niet geschoten. Dat kon je toch ook wel denken, lieve jongen... Mari-tje lief, ik heb twaalf servetten geborduurd: M. S., Martha Stam, Mari Stam. En morgen begin ik, nee, nou niet lachen, an de slopen.

Mari  Ook met M. S.?

Martha  Slopen voor onze kussens, Mari-tje. Het is toch niet erg dat ik het zeg?

Mari  Nee, engel.

Martha  Als ik een sloop zie, zie ik jouw hoofd, met je grijze haren erop, grappig he? En dan denk ik, en dat mag je toch ook zeggen an de man waarvan je houdt, niet vent? an, an het, an ons kindje.

Mari  Martha...

Martha  Of is het verkeerd?

Mari  Nee, het is goed. Als je van mekaar houdt...

Martha  Niewaar? En een jongen, he? Maar geeen driftkop, he? Geen aartje naar z'n vaartje en naar z'n grootvaartje, hahaha!

Mari  Dus - niet bedanken, Martha?

Martha  Bedanken?

Mari  Geen ontslag nemen?

Martha  Ontslag nemen, malle grote jongen, en ik dan? En wij dan?

Mari  Ja, en wij dan?

Martha  En me servetten, m'n slopen? Kijk me es goed in me ogen.

Mari  Vrouwtje!

Martha  Zeg het nog es.

Mari  Vrouwtje-lief.

Martha  Dus je zal...

Mari  Wat jij wil.

Martha  Alles?

Mari  Alles. Papa! En, en jouw pa.

Martha  O jee, ik maak dat ik... beiden af

 

ACHTSTE TONEEL
Stam, Hoek, Brand (beiden in tenue), mevrouw Stam

Stam  Anna! Anna! Hoek en Brand komen een bittertje drinken. Entrez.

Brand  Het is waarachtig warm vandaag. Het lijkt eerder juli of augustus dan mei.

Hoek  Ik doe of ik thuis ben. Wie heeft er gepimpeld? Jij?

Stam  Ik nee. Ik mag geen wijn drinken voor me jicht. Brand, daar staat je pijp.

Brand  Ja, ik zag 'm al.

Mevrouw Stam  Goeiemiddag heren.

Brand  Dag mevrouw. Drommels, je heb toch niet... Heb je last van je ogen?

Mevrouw Stam  Nee, ik heb in het zonnetje zitten verstellen. Karel, jij neemt toch geen bitter, je weet...

Stam  Ja, ja.

Hoek  Hahaha! Wijn mag-ie niet drinken voor je jicht, en...

Stam  Ik zal er niet dood van gaan.

Brand  Ga je heen, mevrouw? Schuif bij!

Mevrouw Stam  Dank u. Of je moest me nog nodig hebben, Karel. Niet? Ik heb zo'n berg verstelwerk, ik kom er niet door.

 

NEGENDE TONEEL
Stam, Hoek, Brand, later Mari

Brand  Ze ziet er niet te best uit, amice.

Stam  Verwondert je dat?

Brand  Tja, we zullen hem dan maar es voor de drieschaar laten kommen. Je gezondheid.

Stam  Dank je. Brand, we zijn samen vergrijsd in de dienst, we hebben mekaar als kadetten gekend, ik heb voor jou en Hoek geen geheimen, maar dat mot ik je zeggen, dat ik geen jaar meer leef, als...

Brand  Stil nou maar, we zullen zien. Mari is altijd zo'n oppassende jongen geweest, dat er iets anders moet voorgevallen zijn, dan wat jullie...

Hoek  Nee amice.

Brand  Ja, an je explicatie twijfel ik natuurlijk geen ogenblik, Hoek. Maar, maar gister bijvoorbeeld heeft-ie nog een rapport als officier van wapening uitgebracht dat je lezen mag. Wat scheelt de tabak vandaag? Mum, mum, er zit geen trek in.

Hoek  In elk geval ben ik blij dat over een uur de marechaussees komen. Als dat zenuwachtig burgemeestertje bijtijds maatregelen had genomen, zouen wij er niet an te pas zijn gekomen. Het is een schrikachtig kereltje.

Brand  Tja. Militairen en verbod van samenscholing om wat geharrewar op een fabriek. Met zes agenten ransel ik de hele boel uit mekaar. Ik geloof dat-ie niet alleen over straat dorst, hahaha!

Hoek  Z'n neef is an het ministerie. Zeg, heb je gelezen dat Jansen pensioen heeft aangevraagd?

Brand  Tja. Geen wonder! Bij de laatste grote manoeuvres brengt-ie twee batterijen zo dicht onder infanterievuur, dat ze radicaal buiten gevecht werden gesteld. Toen moesten de reservebataljons door de brigadecommandant in het vuur worden gebracht, precies te laat, het wier gewoon een catastrofe, over de noodbrug van de genie moesten we terugtrekken, artillerie, cavalerie, infanterie, een pracht van een brug! maar de blauwe partij had het voordeel. 's Avonds op het bal voor de officieren, door de burgerij aangeboden, bleef Jansen obstinaat, en Man, de brigadecommandant werd na de cotillon zo nijdig om zijn absurde tegenspraak9)... Enfin, nou heeft-ie zijn zin. Jij kent hem toch nog van de academie, Stam?

Stam  Ja. Ja.

Brand  Ik marcheerde van Heerlen over Amstenrade, half elf kwamen de brigades voor de vijandelijke stelling, die met kracht werd aangevallen, ze konden niet stand houen, de infanterie werkte prachtig, onversaagd rukten we met acht bataljons voorwaarts, soms ging het over open terrein in tirailleurslinie, ja, schenk nog maar es bij, ik verzeker je, dat m'n benen haast te moe waren om te dansen - niet zoveel elixer, Stam, kerel, je vergiftigt me!

Hoek  Voorverleden jaar ben ik ook zo eens opgerukt tegen de artillerie van de vijand. Het granaatkartetsvuur was gewoon overweldigend, maar ze konden het voortrukken niet beletten. Met twee compagnies schoten we op een afstand van zeshonderd meter. Hun verliezen waren zwaar. Over open terrein moesten ze terugtrekken. Als je mijn mening vraagt: er worden veel te weinig manoeuvres gehouden.

Brand  Tja, het kost geld.

Hoek  Geld! Geld! Als Oorlog z'n tanden liet kijken an de embêtante bezuinigers in de Kamer...

Stam  Daar heb je...

Brand tot Mari Kom binnen, meneer. Nee, ga liever zitten, meneer. In presentie van je vader en van je aanstaande schoonvader wil ik liever niet de toon anslaan, die bij een zo verregaand vergrijp tegen de discipline gepast zou zijn. Wat te duivel meneer, heeft je vanmorgen bezield? Wat te duivel heeft er in je hersens gespookt? Hoe mot het nou, meneer? Hoe mot ik je gedrag verantwoorden bij de bataljonsstaf? Bij het kader, meneer, zijn we zulk een, ja zulk een schandelijk gedrag niet gewend, nee meneer.

Hoek  Je heb vanmorgen formeel geweigerd, meneer.

Mari  Kaptein, het spijt me, dat ik zo ondoordacht - zo opgewonden, m'n, m'n...

Brand  Je plicht als officier.

Mari  Mijn plicht als officier vergeten heb. Ik had gemoedsbezwaren, kaptein.

Brand  Eerst gehoorzamen, meneer, voor alles gehoorzamen, meneer. Gemoedsbezwaren! Gemoedsbezwaren! Wat te duivel gaan me je gemoed en je bezwaren an? Op m'n woord van eer, als ik niet zo'n respect had voor je vader, die in Indië de eer van onze vlag heeft opgehouen, en niet zo'n vrindschap voor je schoonvader, dan bracht ik je zonder consideratie voor de krijgsraad. Wat?

Mari  U heeft gelijk, kaptein.

Brand  Gelijk! Nee, je moest er tegen opponeren!

Mari  U zult me een bijzondere dienst bewijzen door, door het geval op rekening te stellen van...

Brand  Van niks meneer.

Mari  M'n meisje heeft me overtuigd, dat ik niet zo had moeten handelen, dat...

Brand  Dat had je uit jezelf moeten begrijpen, meneer. Je had het niet in je hersens moeten halen om zo'n grove insubordinatie te begaan. Je had...

 

TIENDE TONEEL
Martha, de vorigen

Martha  Dag! Mag ik? Nee, he? Weer weg wezen? O gut, wat vin ik het grappig. Geef hem acht pond, paatje! Hahaha! Hahaha! Een krijgsraad met bittertjes en pijpen! In orrrde! Hahaha!

Hoek  Vort kwajongen, hohoho!

 

ELFDE TONEEL
De vorigen zonder Martha

Brand  Hou je daar goed bij, hahaha! Nou, ga weer zitten. En dank God, dat het met een uitbrander afloopt. Voortaan geen gemoedsbezwaren meneer.

Mari  Nee, kaptein.

Hoek  Veel of weinig Catz?

Mari  Ik durf niet bitteren, papa, ik heb drie, vier glazen wijn gedronken.

Hoek  Hindert niks, ben je een kerel! En, en, redeneer nou es op. Hoe kwam je vanmorgen an je sentimentaliteiten van, van - vertikt als ik er iets van heb begrepen.

Mari  Ik weet het zelf niet meer, papa.

Brand  Dat is stuff, meneer. Hoek heeft gelijk, je zei daarnet nog: gemoedsbezwaren. Nee, we zitten hier bij een bittertje, de zaak is uit. Denk het verschil van een en drie weg10) en spreek ronduit. In jouw jonge jaren hebben we allemaal met nonsens rondgelopen, met nonsens en excessen. Hier, je schoonvader, maakte godbeter gedichten.

Hoek  Hohoho! Sonnetten op de duivel en zijn mama!

Brand  En ik? Schwamm! We zijn alledrie vergrijsd in de dienst. Bij wie wou je beter raad krijgen? Wie menen het beter met je? Wie hebben zich humaner getoond dan wij, in het geval, daar zwijgen we verder over. Als er iets uitlekt, zijn Hoek en ik voor de haaien! Biecht op!

Stam  Je pakt hem heel verstandig an, Brand. Er zit meer achter dan-ie jullie durft zeggen. De oorzaak van zijn zotte bui, de oorzaak van zijn clownerie kun je op zijn schrijftafel vinden.

Mari  Papa!

Stam  Meneer leest los en vast, en wat erger is, socialistische geleerdheid.

Hoek  Hohoho!

Brand  En heeft dat invloed op je, meneer, meneer! Dan heb je wel zwakke benen. Hoeveel van die pamfletten heb ik niet onder mijn ogen gehad! Stapels! Bij een recruut die in de kazerne an het propaganda maken was voor z'n stuff, z'n hersenschimmige stuff, heb ik es een berg in beslag genomen. Allemaal geschreeuw, holle woorden - kapitaal, eigendom, je reinste, banaalste geschetter! Heeft zulke nonsens vat op je gehad? Wel, man, dan wordt het hoog tijd dat je opruiming houdt! Zet maar gerust de veiligheidsklep open, we zullen je pamfletten niet opeten. Al dat onwijs gemok is de pest, of denk je dat we niet weten dat er kwaje elementen in het leger zijn, denk je dat m'n oren verstopt zijn en ik 's avonds op mars niet hier en daar het vrijheidslied heb horen zingen, toen ik in Amsterdam lei?11) Wat drommel, praat redelijk! De dienst heeft zijn ongemakken, zijn teleurstellingen, maar in het burgerlijk leven?

Mari  Kaptein, ik geloof dat het beter is, over die theorieën niet te discussiëren.

Brand  Theorieën? Wa fantaseer je over theorieën?

Mari  Ik ben een beetje licht in het hoofd, ik heb niks gegeten. En, wijn en bitter in een lege maag zijn niet geschikt om iemand voorzichtig te laten redeneren.

Hoek  Voorzichtig?

Brand  Smijt alle voorzichtigheid opzij! Bittertafel-redenering is ongevaarlijker dan wat vanmorgen - Schwamm!

Mari  Mag ik op uw woord...?

Brand  Op mijn, op ons woord.

Hoek  Bij een glaasje Catz kom je onder de witte vlag.

Mari  Ja dan... Nou vanmorgen, vond ik het vreselijk dat er misschien geschoten...

Brand  Wel, wel, wou je een stinkende wond met glacées behandelen? En als morgen een vijand over de grenzen trekt?

Mari  Als, als.

Brand  Nee, ga door. We zitten onder vrinden.

Mari  Als, als een vijand over de grenzen trekt, kunnen we onze soldaten in massa laten doodschieten, we worden geduld.

Brand  Dus wij zijn larie? Een klein volk moet zeggen: palm me in. Hebben we daarvoor tachtig jaar gevochten tegen de Spanjaarden? Er is geen schoner dood, meneer, dan voor de eer van je vaderland!

Stam  Als je zoals ik op het randje van de dood had gelegen, zou je voelen, mijn jongen, hoe mooi het is voor het vaandel te sterven.

Mari  Nee, papa, een soldaat sterft altijd...

Brand  Nou dan!

Mari  Een soldaat sterft jammerlijk, lelijk. Is het niet gemeen dat een man gedwongen wordt te loten, zijn hand in een trommel te steken, om als het nodig is een moord te begaan? Haeckel12) zegt dat we wel weigeren gebrekkige kinderen te doden, als de Spartanen, maar dat we er niet tegen opzien met geweld jonge mannen op te offeren voor belangen.

Brand  Belangen! Nee, nou heb jij gelijk, in een debat mag je niet boos worden.

Mari  Ziet u, het is voorzichtiger... Goed, kaptein, een oorlog is een ding van belangen, een handelsonderneming.

Hoek  Een...

Brand  Susjt!

Mari  Een handelsonderneming. Als er, plat gesproken, niks te halen viel, zouen ze niet oorlogen...

Hoek  Dus een vaderland bestaat voor jou niet?

Brand  Hebben zulke geweldenaars als hij een vaderland?

Mari  Wij hebben een vaderland, de geldmannen sollen ermee!

Brand  Wij, wij?

Mari  Bij wijze van spreken. een stilte

Stam  We moesten ophouen, Brand, allicht valt er een woord - laat hem het plezier boekjes te lezen, als-ie maar accuraat zijn plichten waarneemt, de rest volgt vanzelf. Wilde haren, die uitvallen.

Brand  Je schijnt heel wat populaire kost geslikt te hebben, vrindje.

Mari  Ja, kaptein.

Brand  Die je voor in je maag is blijven zitten.

Mari  Mogelijk, kaptein.

Brand  Maar wat te duivel heb je van de praktijk gezien? Je herkauwt waterhoofdige theorietjes.

Mari  Van de praktijk, kaptein, heb ik tot op vandaag niks gezien dan een kanon dat bij een oefening sprong, de veldartillerist kreeg een scherf in zijn hersenpan, dat-ie ineens volslagen krankzinnig werd, een dag later stierf - en verlejen maand brak de takel, waaran ze een pantserplaat ophesen, een pantserplaat van tienduizend kilo, de soldaat die eronder lei, was, was... Dat is me bijgebleven, de hersens en het bloed waren in de modder geperst. Voel je dan niet, dat de hele wereld op het ogenblik stikt onder, onder zo'n pantser, onder zo'n afschuwelijk pantser, dat overal lichamen en hersens vermorzeld worden, dat we gezonde mensen wegslepen, dat de grote massa bedrogen wordt door een liegende minderheid - dat het ons vak is over lijken te marcheren, dat we nutteloos, nutteloos zijn, dat het volk de soldaterij haat, dat we miljoenen vermorsen, en een kanker zijn, een afzichtelijke kanker, dat we onze minderen als denkloze schepsels behandelen...

Brand  Meneer Stam...

Mari  Ik geloof, ik geloof dat ik doorgeslagen heb, kaptein, het was niet mijn bedoeling. een stilte

Hoek  En stond die wijsheid in je boeken?

Brand  Laten we niet gekscheren, amice. Oprecht gesproken meen ik dat iemand met zulke infame bombast in zijn kop, beter doet zijn ontslag te nemen voor-ie voor de tweede maal maar ernstiger zijn hoofd stoot. Je heb wel misbruik gemaakt van mijn erewoord, meneer Stam.

Mari  Dat heb ik, kaptein, maar...

Hoek  Uit. Uit. Geen maren! Zijn wij het niet die vrijheid en welvaart beschermen?

Mari  Ja - papa.

Hoek  Is de oorlog niet van alle eeuwen geweest, en altijd een historisch probleem?

Mari  Ja, papa.

Brand  Ja papa! Ja, papa! Wat te duivel meneer doe jij als ze je aanvallen? Dan bijt je toch van je af?

Mari  Ja, kaptein.

Stam  Minderen: denkloze schepsels! Komt er iets van terecht als honderd tegelijk commanderen?

Mari  Nee, papa...

Brand  En, en, als wij er niet waren, zou jij dan de wereld willen overgeleverd zien an roof en moord? Hoe was het met de Franse commune toen ze de huizen met petrolie besmeerden?

Mari  Ja, toen...

Hoek  Discipline meneer! Discipline is alles, meneer. Wat zou Duitsland zonder discipline zijn, meneer!

Stam  En van de Oost, wat zou er van de Oost worden? Motten we de blanken laten vermoorden?

Brand  En te duivel motten we de vrijheid van arbeid verdedigen, ja of nee? Wat? Wat?

Mari  Ja, dat is ook wel zo. In de verte een dubbel geweersalvo. Algemeen luisteren en verdwaasde stilte.

Brand  Was dat...

Hoek  Een salvo.

Stam  Er is geschoten.

Mariroept naar buiten Hé! Hé daar, wat was dat?

Een stem  D'r mot bij de suikerraffinaderij geschoten zijn.

Mari  Geschoten?

Een stem  Ik ga es kijke, 't is verdomme een schandaal!

Mari  Dus toch! Dus toch geschoten! En wij om de bittertafel, bij jenever, wij an het kletsen, an het...

Brand  Genoeg onbeschaamde!

Mari  Genoeg, ja nou is het genoeg! Nog langer buigen, liegen, m'n mond houen, nou is het genoeg! Goddank, ik heb geen schuld an wat gebeurt!

Brand  Wil je dan met geweld voor de krijgsraad, gek! Mot ik consideratie gebruiken, terwijl jij...

Mari  Consideratie! Gebruik geen consideratie! Trap me de dienst uit, doe wat je wil!

Hoek  Naar je kamer!

Mariuit het raam kijkend Ze dragen, ze dragen een jongen, een kind... Kijk nou ook! Je heb wil van je werk! Misschien zijn er meer! Hahaha! Hahaha!

Stam  Mari, Mari, kom tot jezelf.

Mari  Nou hebben ze de orde, de orde, de orde gehandhaafd! Hahaha!

 

TWAALFDE TONEEL
De vorigen, mevrouw Stam, Frans

Mevrouw Stam  Wat gebeurt er? Wat gebeurt er?

Mari  Ze hebben, ze hebben de orde, de orde gehandhaafd! Hahaha!

Hoek  Stuur om een dokter.

Mari  De jongen van de schoenmaker... Hahaha! O God, m'n hoofd, m'n hoofd, m'n hersens - Ze hebben op me hersens getrommeld, gebeukt.

Frans  Mari bedaar, ik ben het.

Mari  Hahaha, Fransje! Ze hebben de orde, de orde... de orde...

Frans  Jawel, jawel, wor kalm, asjeblieft kalm.

Mari  Hahaha! zakt huilend op een stoel.

Mevrouw Stam  M'n jongen, m'n jongen... tot Stam Weg jij!

 

Naar boven | Eerste bedrijf | Derde bedrijf

 

Noten

1. Kennelijk is er een zitkamer boven en een huiskamer beneden.
2. Het relaas van de chanteuse met een kind is vrijwel autobiografisch, zie de roman Kamertjeszonde (1898). Het Franse Vreemdelingenlegioen was inderdaad een toevlucht voor gevallen als deze; door indiensttreding werd men statenloos. Ban: openbare afkondiging.
3. In 1873 sloot Nederland met de Engelsen een traktaat tegen de Atjehse zeerovers. Hierop brak de Atjeh-oorlog uit. Voor de actie bij Paja Bakoeng o.a. statengeneraaldigitaal.nl. Het ging om een actie in juli 1899 (zie Wikipedia.
4. Kalmerend middel.
5. In de oorspr. tekst: wijst naar het wapenrek.
6. Dat deze scène een wat verouderde indruk maakt, wordt m.i. veroorzaakt door het betogende karakter (waarin Heijermans' diep gevoelde opinie tot uitdrukking komt), maar vooral door het karakter van Martha: wereldvreemd alsof ze nooit een krant leest. Voor gegoede burgermeisjes was dat not done.
7. Met bezoek.
8. HH lijkt hier het tijdsverloop vergeten.
9. Brand doelt op een oefening. Cotillon: Franse figuurdans.
10. Een en drie sterren, verschil in rang.
11. Heijermans verwijst opnieuw naar zijn eerdere eenakter Het antwoord. Het Vrijheidslied op tekst van J.P. Luitink werd op de wijs van de Marseillaise gezongen.
12. Ernst Haeckel (1834-1919), Duits bioloog en Darwinist.

 


HH site
Web

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Doneren aan het project

 
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014, de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr. en officieel gelanceerd op 24 september 2015.
De pagina's zijn handmatig gezet in Verdana 14 px. Alle wijzigingen voorbehouden. Deze website gebruikt geen cookies.
copyright en disclaimer
Voor de op deze website gepubliceerde teksten van Herman Heijermans geldt de licentie CC-BY-SA 4.0 (Naamsvermelding-Gelijk Delen). Alle andere materiaal, inclusief ontwerp, opzet en achtergronden, valt onder normaal auteursrecht. Mocht een rechthebbende aan onze aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze zich te wenden tot de redactie. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam