HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

    Home | Opzet van het project | Heijermans Toneelwerken | Bronnen | Blog | Retraite | Over ons en contact

Navigatie

De "Opstellen-over-Tooneel"
een overzicht

Zoek op de site
De website
Teksten online
Project teksteditie
De poëtica
Opstellen: inleiding
Aanteekeningen over Tooneel
Tooneel en Maatschappij
Eene Antikritiek
Over socialisme en Tendenz
Franz Mehring over kunst
Aanval en Verweer XI: Gordon-Craigery
Secundair
Achtergronden
© deze website: M.G. Vonder, Amsterdam


  De heer Heijermans in zijn misschien wel meest geliefde pose: gelijk­hebberig, èrg van zichzelf overtuigd, met in zijn grimas iets van genot om zijn eigen komische invallen (foto rond 1904, in bezit Letterkundig Museum, fotograaf onbekend).

 

Herman Heijermans was schrijver van toneelstukken, geen beschouwelijk criticus. Dat neemt niet weg, dat hij in de loop van zijn carrière diverse artikelen over het toneel en over kunst liet verschijnen, behalve in zijn eigen blad De Jonge Gids (1897-1901) onder andere in de tijdschriften De Nieuwe Tijd en De XXe Eeuw. In 1909 verscheen vervolgens bij een van zijn uitgeverijen, Van Looy te Amsterdam, een werk Verzamelde tooneelspelen en opstellen-over-tooneel I, in 1911 gevolgd door deel II.
Welnu, wat deze beide boekdelen ook bevatten: geen opstellen over toneel.

Het eerste deel beslaat de avondvullende spelen Uitkomst en Een vreemde jacht, beide geschreven in 1907, het tweede deel bevat de tekst van Ghetto (oorspronkelijk uit 1898, maar voor deze vijfde druk ingrijpend herzien) en De schoone slaapster uit 1909. Dat deel heb ik bij de balie van de Amsterdamse UB laten opensnijden om zeker te zijn - maar nee, tussen de opeengeperste bladen bevond zich geen opstel. De opstellen zijn ook nergens anders gebundeld verschenen, om kort te gaan: de Verzamelde opstellen over toneel bestaan niet.

Wie de werkwijze van de heer Heijermans een beetje kent, zal zich daar nauwelijks over verbazen. Heijermans kondigde wel meer aan dat er nooit kwam. Zijn toneelstukken, bedoeld om op 24 december dat jaar in première te gaan, kwamen doorgaans mondjesmaat en slechts enkele weken voor de generale repetitie binnen, en tijdschriftbijdragen werden veelal afgesloten met een monter: (Wordt vervolgd).

Maar waar niet is, verliest de keizer zijn recht. De "Opstellen-over-tooneel" van Herman Heijermans bestaan wel, ze zijn alleen nooit verzameld. Dat doen wij dus voor hem, op deze website. Ten behoeve van het overzicht volgt hier een voorlopige inventarisatie van poëticale artikelen (zowel over kunst als over toneel in het bijzonder), geholpen door het voorwerk van dr. B. Hunningher (Toneel en werkelijkheid 1947, p. 128-140) en de biografie van Goedkoop (p. 160-169 en noten p. 464-467):

  1. 1894 - "L'Art dramatique en Hollande", in Mercure de France. Overzichtsartikel over Nederlandse dramatische kunst ten behoeve van niet-ingevoerde Franse lezers. Hij preludeert hier op zijn socialistische opvatting, dat de ellende van de arbeiders geen hoogdravend gesnork over "schoonheid" en "individu" verdraagt. Overigens nog geen socialistisch, maar symbolistisch standpunt! (Goedkoop p. 77 en nt. 444; Flaxman p. 31 en nt. 237)
  2. 1894-1895 - In De Telegraaf als toneelkritikus een serie "Over tooneel, kunst en kunst van spelen", zie Goedkoop p. 87 en nt. p. 446.
  3. 1897-1898 - in De Jonge Gids jg. 1 diverse stukken onder pseudoniem, sterk socialistisch gekleurd:
    • J.W. Stoop, "Over Schoonheid", p. 209-214;
    • E.W. Thijssen, "Bedenkingen" 1 en 2, p. 413-418 en 483-496;
    • E.W. Thijssen, "Bourgeois-literatuur", p. 542-548;
    • voorts een brief van Heijermans aan Bernard Canter, d.d. 6 augustus 1897, aanwezig in het Letterkundig Museum.
    Deze stukken zullen later worden opgenomen onder de titel Literatuur en socialisme.
  4. 1898 - in De Jonge Gids jg. 2, p. 50-53 en 200-208: "Eene Antikritiek", gericht tegen Lodewijk van Deijssel en diens (positieve) kritiek op Diamantstad.
  5. 1899 - De Jonge Gids jg. 2, p. 702 e.v.: "Franz Mehring over kunst", zijn uitvoerige plaatsbepaling als kunstenaar in de rijen der socialisten.
  6. 1899 - De Jonge Gids jg. 2, p. 905-948: "Tooneel en Maatschappij" (inclusief bijlagen), als overdruk ook in de Bibliotheek van de Jonge Gids.
  7. 1899-1900 - De Jonge Gids jg. 3 p. 905, een stuk tegen de Tachtigers genoemd bij Hunninger p. 134 en noot 9, wellicht een doublure met een van de twee vorige stukken (nader te onderzoeken).
  8. 1900-1901 - De Jonge Gids jg. 4, "Socialistische propaganda in het drama", deel I en II, p. 268-280 en p. 601-612. Hoewel deze stukken niet van Heijermans zelf zijn, zijn ze belangrijk in het kader van zijn poëtica. Niet onmogelijk is de schrijver van deel I, Em. Goldstein, toch een pseudoniem van Heijermans (nader te onderzoeken). Deel II is gepubliceerd als "Socialistische propaganda in het drama, II" (de laatste alinea van dit stuk ontbreekt).
  9. 1900-1901 - Enkele verspreide artikelen in De Jonge Gids, al dan niet onder pseudoniem en/of gepubliceerd als "Varia", waaronder zijn kritiek op Uit den Dool van zijn geestverwant C.S. Adama van Scheltema, in de vierde jaargang, p. 614 e.v. (nader te onderzoeken).
  10. 1904 - in De Nieuwe Tijd, tijdschrift voor de sociaal-demokratie, jg. 9, p. 374-376 het stuk "Varia. Socialistische tendenz", zie Verspreide artikelen I.
  11. 1904-1906 - De XXe Eeuw jg. 10 en 12, juli en augustus 1904, en januari, februari en april 1906: "Aanteekeningen over Tooneel" in 5 afleveringen: "Het verband tot de literatuur" (afl. 1 en 2), "De dramaturg" (afl. 3) en "De regisseur" (afl. 4 en 5), waarvan de laatste afleveringen eigenlijk een afschminken zijn van de destijds zeer bekende acteur Jan C. de Vos.
  12. 1907 - De Nieuwe Tijd jg. 12, p. 63-72: "Aanval en Verweer XI. Gordon Craigery", een stuk waarin hij zich kant tegen de bourgeois-kunst van de beroemde decorontwerper Edward Gordon Craig (zoon van actrice Ellen Terry en een architect), maar vooral tegen het romantiseren van armoede en de noden van het proletariaat.
  13. 1911 - In het Duitse S.P.D.-blad Vorwärts verscheen nog een artikel onder het pseudoniem Heinz Sperber, dat de relatie tussen literatuur en socialisme behandelt, en opnieuw de tegenstelling tussen hem en Franz Mehring oprakelt, aangehaald in het artikel van M. Koolhaas.

Dit lijstje is niet volledig: zo zijn er in diverse delen Schetsen onder zijn vaste schuilnaam Samuel Falkland nog enkele korte stukken over kunst en theater verschenen, en mogelijk onder andere schuilnamen nog meer. Vanaf 1912 had hij er de tijd niet meer voor: hij was toen zelf toneeldirecteur en artistiek leider van de N.V. Tooneelvereeniging.
Onder de verzamelnaam "Verspreide Artikelen over Toneel en Kunst" zullen op deze website de meeste van bovengenoemde opstellen verschijnen, voor het eerst gebundeld in Heijermans' 150ste geboortejaar. Daarmee wordt geen afgerond beeld verkregen, maar wel een aanzet gegeven tot een overzicht van wat Heijermans' dramatische poëtica kan worden genoemd. Zijn artistieke denkbeelden hebben enerzijds betrekking op zijn kunstopvattingen, anderzijds op zijn ideologische overtuigingen. Beide bewegingen raken elkaar en botsen regelmatig met elkaar. Het is dus interessant om nader te onderzoeken hoe zijn kunstzinnige materialisme (zoals Hunningher dat noemt) en zijn sociaaldemokratische gezindheid zich tot elkaar verhouden. Het materiaal daartoe wordt op deze website aangeboden. Het ligt voorshands niet in de bedoeling om dat onderzoek zelf uit te voeren. Een artikel van M. Koolhaas over dit onderwerp is opgenomen in de serie Achtergronden: "Herman Heijermans: gevangen tussen naturalisme en socialisme".

  


HH site
Web

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Doneren aan het project

 
Sitemap
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014,
bij gelegenheid van de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr.
De pagina's zijn handmatig gezet in HTML 4.01 en Verdana.
privacy en disclaimer
Persoonsgegevens, zoals NAW en email-adres worden uitsluitend gebruikt met toestemming en ter informatie. Deze website maakt geen gebruik van cookies.
Deze website is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij echter geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam