HERMAN HEIJERMANS
toneelschrijver in zijn en onze tijd

Home | De uitgave | Opzet van het project | Toneelwerken | Achtergronden | Secundair | Interactief

Heijermans' toneelteksten online

Zoek op de site

Herenhuis te koop
Monoloog


Nieuw! PDF downloaden
Toneellijst
Versiegeschiedenis
Permalink UBA
Zoeken KB

 

 

Het toneel verbeeldt een venduhuis. De afslager in benepen geklede jas, met vadermoorders, en een clownskop. Hij wendt zich tot de zaal en hamert de stilte in.

Stilte! Stilte! Ik verzoek voor de derde maal stilte, daar anders de veiling niet zal kunnen doorgaan! Op heden, de zestiende augustus van de jare negentienveertien, christelijke tijdrekening, presenteer ik als lasthebbende van mijn principalen aan de meestbiedenden of hoogstmijnenden1) en zulks ten overstaan van de notaris Pieter Adriaan Onrust, à contant, het hecht en weldoortimmerd herenhuis met voor- en achtertuinen, oprijlaan, koetshuizen, serre en bijbehorende bezittingen, staande en gelegen aan het Zorgvliet te 's-Gravenhage, kadaster sectie No. 4873, groot 567 aren, 72 centiaren, nog voor korte tijd bewoond, thans te huur aangeslagen en gedurende vier dagen ter bezichtiging gesteld. Stilte, stilte dames en heren!

Na afslag van de gebouwen en erven zal de installatie en het bijna geheel nieuw meubilair en bloc geveild en daarna gebouwen, erven en meubilair bij opbod en afslag gecombineerd in slag worden gelegd. Wie biedt? Wie biedt?

Ik maak erop opmerkzaam, dat het herenhuis voor enige jaren uit de beste grondstoffen werd opgetrokken, voorzien is van elektrische geleidingen door alle kamers en daarenboven van een splinternieuw gasfornuis in de keuken. De toestellen voor centrale verwarming bevinden zich in de beste conditie. Gangen en plafonds zijn beschilderd en op elke verdieping, zowel in het sousterrein als in de bovenste etages bevinden zich closetten met de modernste inrichtingen, hoogstens een of tweemaal gebruikt. Voor dit laatste wordt garantie verstrekt.

Dit hechte en weldoortimmerde herenhuis, destijds gebouwd voor rekening van de Amerikaanse miljonair Carnegie, dit huis met al de gemakken van de moderne tijd, bevat in het sousterrein uitnemend-ingerichte wijnkelders met koelinrichting. Ook de belegen voorraad wijn van alle naties, vanaf Franse champagne tot Hongaarse muskaatwijn en Duitse moezelwijn, zo goed als de Engelse whisky en voortreffelijke Russische Wodky, zal ik straks onder de hamer brengen. Er is ruimte voor duizenden flessen en voor een behoorlijk aantal vaten Löwenbräu, Pilsener Urquell enzovoort. Boven deze wijnkelders, in de bel-etage, en daarmee verbonden door een lift, om de toevoer te bevorderen, bevindt zich aan de koele noordzijde de grote eetzaal, die tevens ingericht kan worden, voor het geval dat het gebouw thans een betere bestemming verkrijgt, voor vergaderzaal of balgelegenheid. Deze eetzaal is voorzien van een keur van buffetten en biedt plaats voor een paar honderd genodigden. Naast deze eetzaal, aan de zuidzijde bevindt zich de keuken met haarden, koperen pannen, aanrechtbanken met marmeren blad en voorts alles wat tot het bedrijf behoort. Zowel tegenover de eetzaal als tegenover de keuken, bevindt zich in de brede corridor een closet.

Gaande door het trappenhuis met zijn fraaie muurbeschilderingen, die ik straks zal opsommen, bereiken we de eerste verdieping, die als ontvangzaal is ingericht en eveneens door een lift met de wijnkelder verbonden is. In de gang naast het portret van de Tsaar, dat onvoorwaardelijk tot de inboedel behoort, bevindt zich een closet. Voor dit closet is een parketvloer aangebracht met de woorden Sol justitiae, illustra nos, d.w.z. de zon der gezelligheid beschijne ons. De tweede verdieping bevat een voorkamer, ingericht als slaapgelegenheid, een grote achterkamer, ingericht als slaapgelegenheid, een zijkamer, ingericht als slaapgelegenheid en nog een tweede zijkamer, ingericht als slaapgelegenheid. De derde verdieping bevat zes kleinere kamers, ingericht als slaapgelegenheid. De zolder, die zich over de gehele breedte van het gebouw uitstrekt, bevat behalve de gelegenheid tot het drogen der was ook nog een aantal bijvertrekken, die reeds als slaapgelegenheid gediend hebben of nog als zodanig ingericht kunnen worden. Alleen ontbreekt op deze zolderverdieping het closet. Boven de zolder bevindt zich een torengebouw met het meest schilderachtig uitzicht op de gehele omgeving, waaronder de gebouwen der rijks directe belastingen, de Scheveningse strafgevangenis enzovoort. Dit hechte, weldoortimmerd herenhuis met de in bloei staande voortuin, de achtertuin met kippenrennen en eendenvijvers, de stallen en erven, breng ik thans in veiling. Is er niemand die een bod doet?

Denkt er wel aan: dit is een zeldzaam koopje, nog nooit voorgekomen, een solide, voor weinige jaren gebouwd huis, fris in de verf, rustig gelegen aan meer dan één tramlijn, in de buurt van de badplaats Scheveningen, in het centrum van Den Haag, een huis bij uitstek geschikt voor sanatorium, modern hotel, pension, restaurant, warenhuis, internationaal abattoir, of anderszins. Wie is aan het bod? Kom nu, heren! Ik geef u mijn woord, en ik wil het u zwart op wit geven, dat dit huis generlei gebreken heeft, dat de gecementeerde kelders zo droog zijn als kurk, dat de muren door de centrale verwarming geheel zijn uitgewerkt en dat de enige oorzaak waarom dit gebouw door de rechthebbenden in veiling gebracht wordt, hierin is te vinden, dat het voor zijn oorspronkelijke bedoeling te groot en te ongezellig is gebleken en dat de zaak met het oog op de duurte der tijden naar Amsterdam driehoog in de Pijp, tegen tien gulden in de maand met ontbijt, wordt verplaatst. Kom nu, dames en heren, ik sta hier niet voor mijn plezier! Wat drommel, een hecht, weldoortimmerd herenhuis van alle gemakken voorzien, met electrisch licht, electrische schellen, huistelefoon, droogzolders voor de vuile was - de vuile was, de vuile was, dames en heren - een herenhuis met closetten in het sousterrein, de bel-etage, de eerste en tweede verdieping, een huis met een inboedel om te kussen, is toch een bod waard?

Hier heb ik de catalogus van het meubilair en de kunstvoorwerpen, die in Amsterdam, drie-hoog in de Pijp, niet ondergebracht kunnen worden. Daar nemen we uit plaatsgebrek alleen een opgestopte vredesduif, een aantal geconserveerde vorstelijke beloften in blik, het gegarandeerde neutraliteitsverdrag van 't verwoeste België, en uit de kast van de historische souvenirs een ouwerwets geweer waarmee voor eeuwen Belgische franc-tireurs in oorlogstijd werden gefusilleerd, en natuurlijk het portret van de Tsaar. De rest van de inboedel komt hier op de vendutie. Na een halve eeuw zal iedereen om een souvenir vechten, om het eettafelservies door de koning van Italië ter glorie van de vrede geschonken, om de kostbare vazen van Turkije, om de Perzische kleden van Servië, de schoorsteengarnituren van Bulgarije, de vingerdoekjes, met initialen geborduurd, van Griekenland, de massief-zilveren inktkoker van Montenegro, het in zwijnsleer gebonden nieuwe testament van de keizer van Duitsland, de gouden beker van de keizer van Oostenrijk en de knoet in foedraal van de keizer van Rusland. Hier heb ik een gebeeldhouwd stel meubelen van de koning van Engeland en en een in zilver gedreven presenteerblad van de Franse republiek. Ik weet wel dat dit alles eerst straks bij opbod en afslag gecombineerd in slag zal worden gelegd, maar ik vestig er reeds nu uw aandacht op, om goed te doen uitkomen, dat ik geen ordinair, eensteens herenhuis in veiling breng. Komaan, dames en heren, ik weet dat de tijd slecht is, dat de beurzen gesloten zijn en het geld niet te grabbel ligt, maar deze verkoping opnieuw uit te stellen, moet op de buitenwereld een slechte indruk maken. Kom nou, kom nou!

Ik geef u de verzekering dat er geen gezonder klimaat dan dat van de Scheveningse bosjes is, en dat er nog nooit zoveel mensen met een glimlach naar de pui van welk huis ook hebben gekeken, als naar dit! Van de noord- tot de zuidpool, beste mensen, glimlachen ze. Is er één herenhuis, waarvan ooit zulk een glimlach uitging? Eén? Eén?... Er zijn huizen bij massa met herinneringen, het huis waarin mevrouw Van der Kouwen door de vrijer van haar dienstbode vermoord werd; het huis op de Amstel, dat zijn bloedsporen niet kwijt raakt, omdat een gelovig rabbijn het met het bloed uit zijn aren tekende, en vloekte; het huis waarin Rembrandt failliet werd verklaard; het huis waarin Vondel kousen verkocht; het huis 'in duizend vrezen' uit de tijd der Spanjolen - er zijn huizen niet te tellen, maar, en daar leg ik mijn hand voor op het blok, géén huis, geen tweede huis in China of Buiksloot, dat zó de voorbijgangers geheimzinnig doet glimlachen! Hetzij in 1954 en 2014 of nog later: mijn herenhuis, hecht en weldoortimmerd, met torens en wandschilderingen, kippenrennen en closetten, zal de komende geslachten op dezelfde wijze doen glimlachen. Doet een bod, mensen! Ik kan er toch geen geld op toegeven? Komaan, een herenhuis zonder hypotheek, maar altijd omringd door een glimlach! Wie biedt! Ik schreeuw mijn keel stuk en gij zwijgt! Een herenhuis, waarin de voornaamste diplomaten de wereldvrede bezongen en bedronken hebben, een koel huis, een komfortabel huis, een huis zonder gevaarlijke belendingen2), een ideaal van een oud Hollands koopmanshuis, zonder bovenburen, zonder benedenburen, een huis met een oprijlaan en een massief ijzeren hek, een huis met spionnen en tochtvrije ramen! Wie zet 'r in? De bewijzen van eigendom en de veilingconditiën liggen ter inzage! Allo, allo, is er zo weinig animo?

Tot iemand van het publiek Wat zegt u? Ik versta u niet. Hoeveel? Honderd gulden? Maar dat is toch geen bod, meneer! Een compleet herenhuis, een paleis, dames en heren! Ee hecht, sterk en weldoortimmerd huis dat miljoenen gekost heeft. Dan kan ik het beter voor afbraak verkopen! Komaan, dames en heren, ik heb de opdracht van de Hollandse natie als mijn principaal om het aan de meestbiedenden of hoogstmijnenden... We kunnen het toch niet laten vervallen. Onderhands heb ik het aangeboden aan Rusland, Duitsland, Oostenrijk, Servië, Frankrijk, Italië, Engeland, Montenegro. Die komen wel weer in 1916 om hors d'oeuvre varié, tong met rijnwijnsaus en poularde de Bruxelles te eten, maar die hebben op het ogenblik geen trek in zo'n buitengewoon tweedehands koop! En wij kunnen het toch ook niet langer gebruiken, nu we een betere, goedkopere en minder omslachtige gelegenheid hebben gevonden! Wie biedt op dit herenhuis met elke drie maanden een oorlog toe? Ik heb het Carnegie gepresenteerd en aan de monsterkamer van het Panopticum, aan het Leger des Heils en aan Merenberg. De mensen schijnen er bang voor te zijn, of het er spookt of dat het niet vrij is van ongedierte. Op m'n woord: het is vrij van alle gebreken!

Wie biedt! Onze Hollandse jongens zijn gemobiliseerd. De vesting Amsterdam is op voet van oorlog gebracht. Villa's op rijksgrond worden gesloopt, bossen gekapt. Er is haast geen huishouden of het mist een broodwinner. Elke dag kost ons miljoenen. En eer de grote oorlog voorbij is, is half Holland geruïneerd. De lommerd heeft geen geld meer, de middenstand stikt in de zorgen, de arbeiders doen voorbeeldig hun plicht, maar de vrouwen en kinderen lijden gebrek. Het is de meest uitgezochte tijd om ballast en luxe op te ruimen. Wie biedt op mijn herenhuis? Geneer je toch niet, burgers! Je kunt het desnoods op afbetaling krijgen! Maar laat er ons niet mee opgescheept zitten! Komaan!

Willen we 't dan bij afslag proberen? Gebouw met inventaris leg ik in voor een miljoen. Laat horen? Laat horen! Te hoog? Te hoog?... Het rustigste plekje van heel Europa te duur voor een miljoen? En de wandschilderingen, de fresco's, die je erbij cadeau krijgt?... Daar heb je benee in het prachtige trappenhuis allegorische voorstellingen, met geen goud te betalen, van de verschrikkingen van de oorlog voor, lang voor het herenhuis werd gebouwd. De eerste schildering in het trappenhuis vertoont in natura het aan een galg bungelend lijk van een Arabier in Tripolis bij de worsteling tussen Italië en Turkije, in 't voorjaar van 19123), toen de fundamenten van het huis nog niet waren gelegd - ik verzeker het plechtig. De tweede muurschildering, schepping van een Frans kunstenaar, geeft het jammerbeeld weer van een in brand staande Turkse stad, omringd door Grieken, Bulgaren, Serviërs en Montenegrijnen. Dat was in 1913, toen mijn herenhuis juist werd behangen. Daarnaast hangt het beeld van een Bulgaarse moeder, vluchtend voor het geweld van Servische, Griekse, Montenegrijnse en Roemeense ruiters. Dat was in 1914, toen de tapijten, de buffetten en de serviezen door de oprijlaan werden aangereden. Er boven, dames en heren, een fresco om het platgeschoten Leuven en de vernielde kerk van Reims zinnebeeldig voor te stellen. En tussen de kunstprodukten in vergulde lijsten, die alleen al een kapitaal vertegenwoordigen, bevindt zich een beeldschone, gezond uit de kluiten gewassen vredesengel met roze lippen, een kleur van melk en bloed, goudblonde lokken en een paar vleugels, die zo artistiek en natuurgetrouw zijn gepenseeld, dat men moeite heeft om niet te geloven dat de vredesengel op haar plaats blijft. Al deze schilderwerken, om de kleinere niet te noemen, zijn spijkervast en behoren dus tot de onvervreemdbare inventaris van het gebouw. Laat uw geluid horen, kopers en koopsters, ik overdrijf niet: een hecht en weldoortimmerd herenhuis met centrale verwarming, elektrisch licht, closetten en een vredesengel! De vredesengel is alleen het geld waard! Allo, allo! Negenmaal honderdduizend, achtmaal honderdduizend, achtmaal honderdduizend, zevenmaal honderdduizend - zeven maal, vier, drie twee - niemand? - niemand? eenmaal andermaal... Een huis met zoveel gemakken! Eenmaal, andermaal... tot iemand van het publiek Zei u wat? Nee?... Eenmaal, andermaal, ten derde male - dan houden we de verkoop op, en constateren met leedwezen en verbazing, dat op de zestiende augustus 1914, christelijke tijdrekening, geen enkel ernstig bod op het aanzienlijke pand, staande en gelegen aan het Zorgvliet te 's-Gravenhage, kadaster sectie No. 4873, werd gedaan en dat ik derhalve aan mijn principalen zal hebben te rapporteren, dat niemand er van gediend is, en wij ermee in onze maag blijven zitten. Klopt met de hamer, buigt en gaat heen.

 

Tekstverantwoording

Geschreven in augustus 1914 te Amsterdam. Voor het eerst gespeeld door de N.V. Tooneelvereeniging in het kader van een programma "Het Tooneel van den Dag" in het Grand Théâtre te Amsterdam op 16 augustus 1914. Gepubliceerd in: "Drie eenakters door Herman Heijermans" bij de Mij. voor Goede en Goedkoope Lectuur te Amsterdam, 1921, samen met "Brief in schemer" en "De buikspreker". Herdrukt in "Toneelwerken III", Amsterdam: Van Oorschot 1965, p. 1775-1782. De tekst van beide versies is gelijk, met uitzondering van de spelling. In bovenstaande weergave zijn alleen enkele typografische wijzigingen aangebracht.

 

Noten

1. Bij afslag
2. Term uit brandverzekeringspolissen, aangrenzend perceel
3. Italiaans-Turkse oorlog 1911-1912, m.n. om Libië
4. De beide Balkanoorlogen, eigenlijk 1912-1913


HH site
Web

150 JAAR
Herman Heijermans

Jubileumactie

Doneren aan het project

 
colofon
Deze website is gestart op 3 december 2014, de 150ste geboorte­dag van Herman Heijermans Jr. en officieel gelanceerd op 24 september 2015.
De pagina's zijn handmatig gezet in Verdana 14 px. Alle wijzigingen voorbehouden. Deze website gebruikt geen cookies.
copyright en disclaimer
Voor de op deze website gepubliceerde teksten van Herman Heijermans geldt de licentie CC-BY-SA 4.0 (Naamsvermelding-Gelijk Delen). Alle andere materiaal, inclusief ontwerp, opzet en achtergronden, valt onder normaal auteursrecht. Mocht een rechthebbende aan onze aandacht zijn ontsnapt, dan verzoeken we deze zich te wenden tot de redactie. Voor eventuele schade, ontstaan door fouten in de inhoud, aanvaarden wij geen aansprakelijkheid.
contact
email: M.G. Vonder
post: W. Passtoorsstraat 12-1
1073 HX Amsterdam